In het Nederlands Dagblad van 15 september heeft een groot artikel gestaan over Integrative Medicine. Met een bijdrage van Dr. Ines von Rosenstiel, Hoofd Kindergeneeskunde Slotervaartziekenhuis.
Geplaatst op zaterdag 15 september 2007
door Hilbrand Rozema
Oosters denken in ziekenhuizen
In ziekenhuizen in Nederland is steeds meer ruimte voor integratieve geneeskunde, ook wel complementaire geneeskunde genoemd. Daarin wordt de arts een persoonlijke coach en de patiënt wordt 'mederegisseur van zijn ziekte'. Alternatieve geneeswijzen als healing en reiki veroveren terrein, naast rustgevend bedoelde zaken als yogacursussen en aromaverneveling. De grens tussen reguliere en alternatieve geneeswijzen vervaagt.
Het Slotervaart Ziekenhuis in Amsterdam loopt in deze trend voorop. De kinderarts Ines von Rosenstiel kreeg fiat van het bestuur om de zorg in dit ziekenhuis vorm te geven volgens de nieuwe opvatting. In juli jongstleden is zij geroyeerd als lid van de Vereniging tegen de Kwakzalverij. De redenen voor het royement? De arts zou ontspanningsoefeningen aanprijzen om kanker (sneller) te genezen, en daarnaast enkele niet-onderbouwde zaken bepleiten, zoals het vernevelen met prettige geuren. De arts in kwestie weersprak dit en stelde dat ,,alle toegevoegde technieken en behandelwijzen (...) wetenschappelijk onderbouwd zijn''. Bovendien wees ze erop dat men nieuwe manieren om pijn, stress en angst te verminderen enkel wil toepassen omdat dat de kwaliteit van leven verhoogt. En dat zou weer het herstellend vermogen van de zieke zelf stimuleren. De kinderafdeling van Slotervaart gebruikt vanuit die gedachte cd's met visualisatieoefeningen (cd's die de gedachten helpen richten en ontspannen) en biedt men yoga en massage aan. Verder verdiepten drie kinderartsen zich in hypnose. En de nieuwe filosofie leidt tot een nieuw interieur: rusthoekjes, prettige geuren en harmonische kleuren. (Zie voor een verslag vanuit het Slotervaartziekenhuis onderaan deze pagina).
Geloof in het stimuleren van zelfhelend vermogen
Slotervaart is wel het eerste Nederlandse ziekenhuis dat alle aspecten van integratieve zorg gaat doorvoeren, maar staat niet alleen. Het Martini Ziekenhuis in Groningen wil 'helende' kleuren. Het Catharina Ziekenhuis in Eindhoven kwam op het idee om de operatiekamers te voorzien van sfeerverlichting. In Den Helder wil het Gemini-Ziekenhuis als eerste ziekenhuis in Nederland de Plane Tree-filosofie, overgewaaid uit Amerika, gaan toepassen. ,,Dat houdt in'', vertelt woordvoerster Mira Mazereeuw, ,,dat onze patiënt centraler komt te staan dan ooit. Het kan betekenen dat wij aromaverneveling gaan onderzoeken. Volgend jaar worden al onze medewerkers getraind om die andere manier van zorgen onder de aandacht te brengen.''
Mazereeuw weerspreekt berichten die stelden dat het Helderse ziekenhuis standaard 'therapeutic touch', ook wel 'healing' genoemd, in het zorgpakket heeft. Centraal bij 'healing' staat het geloof in het stimuleren van het zelfhelend vermogen van mensen, door middel van het in balans brengen van hun verstoorde energieveld. Verplegenden kunnen namelijk leren hun gevoeligheid voor de 'energieën' van anderen, via hun handen, te ontwikkelen. Er is een school voor: het Van Praag Instituut. Dit instituut leidde sinds 1992 drieduizend verplegenden, vrijwilligers en verzorgenden op in 'healing', doorgaans 'Therapeutic Touch' genoemd.
Veel artsen wantrouwen TT omdat de werking niet bewezen is. Veel christenen wantrouwen TT omdat het een opening kan bieden voor invloed van duistere machten. Beiden wantrouwen TT omdat ze betwijfelen of dat energieveld eigenlijk wel bestaat. In het Slotervaart Ziekenhuis wordt Therapeutic Touch ('healing') niet toegepast. Het Gemini-Ziekenhuis in Den Helder past het niet toe, maar sluit niet uit dat, in het kader van de nu omhelsde Plane Tree-filosofie, ook het 'helend aanraken' onderdak krijgt. In het Radboud Ziekenhuis in Nijmegen is 'healing touch' officieel niet toegestaan, maar gebeurt het intussen wel, zegt een kinderarts.
Grens tussen regulier en alternatief vervaagt
Aandacht voor de oosterse, holistische benadering van patiënten is niet nieuw. Het verschil met tien, vijftien jaar geleden lijkt echter dat de grens tussen reguliere en alternatieve zorg sterk is vervaagd. Voor gewone patiënten blijft nu soms zelfs verborgen, wat de aard van de therapie is die een arts of hulpverlener voorstelt. Onduidelijk is in hoeverre 'Therapeutic Touch' in het geheim wordt toegepast door verplegenden. Dat het zeker voorkomt, is het minste dat je erover kunt zeggen. Onder de verzamelnaam 'complementair' of 'integratief' krijgen soms alternatieve, volgens sommigen occulte, zaken ruim baan in ziekenhuizen. De vooronderstelling van de aanhangers van deze aanpak is dat de 'hele mens' beter in beeld komt, met zijn samenhang tussen lichaam en geest. De stelling is dan vervolgens dat gewone artsen te scheutig pillen voorschrijven en te weinig oog hebben voor het zelfhelend vermogen van patiënten. In andere culturen daarentegen, zou er meer oog zijn voor deze krachten. Voorvechters, zoals Ines von Rosenstiel en kinderchirurg Severijnen (Nijmegen) lijken met elkaar gemeen te hebben dat zij tijdens reizen in het buitenland persoonlijke doorbraakervaringen hebben meegemaakt, die hun wereldbeeld sterk hebben beïnvloed. De eerste bezocht een boeddhistisch klooster in Tibet. De laatste, René Severijnen (UMC Nijmegen), wil het aanbod van de reguliere geneeskunde aanvullen met een centrum aan een universitair ziekenhuis, en wel om alternatieve geneeswijzen te bestuderen, te onderwijzen, en tegelijkertijd meteen al toe te passen op patiënten.
,,Het woord alternatief'', zegt hij, ,,heeft een nare bijklank. Dat willen we vermijden. Het gaat alleen om dingen die bewezen en veilig moeten zijn.'' Bij zijn pensioen in oktober hoopt hij de geesten rijp te krijgen, met een symposium. Daarop zal Ines von Rosenstiel uit Amsterdam ook spreken. ,,Naast een perifeer ziekenhuis als Slotervaart is het belangrijk dat er een academisch ziekenhuis aan werkt. De veertig grootste ziekenhuizen in Amerika hebben alle een afdeling voor complementaire zorg. Daar is dat heel normaal.'' Onder complementair schaart Severijnen veel. Zelf opereerde hij kinderen met een probleem aan de anus, of helemaal geen anus. Daarbij bleek hem, dat die operaties op zich niet voldoende zijn en dat aanvullende therapie, oefening, begeleiding, zo'n ingreep moeten vervolmaken. In zijn definitie valt dat dus ook onder complementaire/integratieve zorg.
Geneeskunde is fantastisch in het uitdelen van pillen
Hoe denkt Severijnen over Therapeutic Touch, het met strijkbewegingen in balans brengen van 'verstoorde energievelden'? ,,Ons ziekenhuis heeft gezegd: dat willen we niet. Maar ik weet dat we veel verpleegkundigen hebben die het kunnen... en die het ook doen.'' Waarom wil deze chirurg het opleiden in alternatieve geneeswijzen combineren met gelijktijdige, directe toepassing op patiënten? Hij antwoordt: ,,Je kunt ook zeggen: we beginnen er nu alvast mee en kijken dan na onderzoek of we het kunnen uitbreiden.''
Waar deed hij eigenlijk zijn inspiratie op? ,,Veel ideeën komen uit de Chinese en Ayurvedische (hindoestaanse) geneeskunde. Ik heb tweeënhalve week in een kliniek in India gezeten. Daar zag ik hoe een dokter alleen door iemands pols te voelen, kon vaststellen dat iemand onvruchtbaar was, epilepsie had, of het aan z'n hart had. Ik weet niet hoe het werkt, maar ik geloof wel dat er meer in zit.''
Severijnen blijkt een schoolvoorbeeld van iemand die met de beste bedoelingen en vanuit oprechte zorg voor patiënten handelt, maar zonder Bijbels/christelijk denkkader. Als gevolg daarvan stelt hij zich niet eens de vraag of hij in India misschien ooggetuige is geweest van toverij, van occultisme, kwade machten. Hij concludeert eerder, dat de westerse geneeskunde een inhaalslag moet maken op het gebied van voeding, beweging en stress, en daarbij dus kan leren van India en China. ,,Onze geneeskunde is fantastisch in pillen uitdelen. Wat wij willen is dat de patiënt samen met een arts als coach, de juiste weg vindt.''
Als voorbeeld van een gewenst onderzoek noemde hij vorig jaar in het blad Medisch Contact de aromaverneveling. De verneveling van kalmerende geuren gaat al jaren over de hekel bij de Vereniging tegen Kwakzalverij, als zijnde: zonder bewezen langdurig effect. ,,Er wordt beweerd dat met een bosje lavendel op tafel in een verpleeghuis de hoeveelheid benodigde slaaptabletten met de helft gereduceerd kan worden'', zei Severijnen toen. Zijn gedrevenheid bij dit onderwerp gaat zo ver, dat hij na zijn pensioen nog vijf tot tien jaar actief wil zijn in het centrum dat hem voor ogen staat.
Matthieu Prevoo is verpleeghuisarts. Hij werkt in deeltijd in het Nijmeegse Radboud Ziekenhuis. Dat is hetzelfde ziekenhuis als waar Severijnen, fervent voorstander van complementaire geneeskunde, werkzaam is. Prevoo plaatst kritische vraagtekens bij de nieuwe trend. Hij zucht. Hij heeft dit al eens eerder gezien. ,,Toen ik zelf in opleiding was, 25 jaar geleden, doemden er al steeds mensen op die alternatieve geneeswijzen propageerden. Medestudenten waren toen lyrisch van de antroposofie. Het leek wel een nieuwe religie.’’
Hij is twintig uur per week verpleeghuisarts en twintig uur werkzaam in het UMC st Radboud, onder andere als opleider. ,,Wij willen van onze studenten juist kritische mensen maken.’’ Prevoo bespeurt in de tijdgeest iets wat hem niet bevalt. Hij spreekt zelfs van een vreemd wantrouwen in Nederland tegen gewone artsen.
Maar is het nou allemaal wel zo erg? Het klinkt toch alleszins redelijk en liefdevol om, zeg, de muren een harmonisch verfje te geven? Daar knapt een mens toch van op? Schuilt daar nou kwaad in?
Prompt zegt Prevoo: ,,Dat is precies de spijker op z’n kop. Dat hebben wij hier ook gehad. Op een afdeling voor ouderen met somatische problemen, mensen die amper nog in de maatschappij kunnen functioneren, kregen de muren heldere kleuren en scherpe contrasten. Dat was gebaseerd op een filosofie uit Amerika, de Plane Tree-filosofie. Maar wat bleek? Onze patiënten werden daar erg onrustig van. Zij zijn heel prikkelgevoelig. Het bleek een ongelukkige keuze met de beste bedoelingen. Het is de omgekeerde wereld wanneer de patiënten meer pilletjes nodig hebben omdat de muur zo hip is. Het moet gewoon simpel, en huiselijk. Rust, reinheid en regelmaat, dát hebben kwetsbare mensen nodig. Onder het personeel schildert toch ook niemand thuis de muur in 23 kleuren?’’
Mensen in afhankelijke positie niet misbruiken
Het stoort hem dat onder het label ‘complementair’ of ‘integratief’ goedbedoelde dingen klakkeloos ingang vinden zonder ook maar een spoortje bewijs.
,,Ik weet wel dat in de reguliere geneeskunde ook lang niet alles bewezen is. Maar het gaat om de grondhouding, om het streven om dat in elk geval wel te willen. De houding van ‘Baat het niet, dan schaadt het niet’, van ‘Als de patiënt maar happy is, zit je altijd goed’ en ‘Je kunt altijd alvast beginnen en daarnaast onderzoek laten meelopen’, deel ik absoluut niet! Ik heb geen principieel vooroordeel tegen integratieve of complementaire geneeskunde. Maar laten we de handelwijze van artsen die vanuit die principes handelen en hun methoden dan wel net zo duidelijk en streng toetsen als nú gebeurt bij de gewone artsen. Als een ziekenhuis dingen invoert die nog niet volledig wetenschappelijk bewezen zijn, noem ik dat: spelen met het vertrouwen van patiënten. Mensen die in een kwetsbare positie zijn, die afhankelijk zijn, mag je niet misbruiken. Dat is onethisch.’’
Hij noemt het motto van de Griekse god van de geneeskunde Asklepios: Primum non nocere, nimmer beschadigen. Prevoo bespeurt een tendens waarbij alleen reguliere artsen veroordeeld worden als er iets misgaat. Hij hoeft daarvoor niet ver van zijn werkplek te kijken; de kwestie rond de van oorsprong Boxmeerse Sylvia Millecam bezorgt artsen tot op heden rillingen over de rug. In die kwestie werd geen alternatieve genezer veroordeeld.
,,Wanneer hoor je nu een keer dat een alternatieve arts veroordeeld wordt? Zij zijn de ‘lone rangers’ onder ons. De eenzame zwervers, die kennelijk mogen doen waar ze zin in hebben. Er lijken voor hen geen protocollen te zijn.’’ Severijnen bestrijdt overigens dat complementaire zorg volledig vrij is. ,,In het Iocob, een koepelorganisatie, worden criteria aangehouden voor een goede zorgverlening.’’
Enkele jaren geleden merkte Prevoo in een verpleegtehuis elders in de regio, dat een gesprek over dit onderwerp lastig is. ,,Er was onder de patiënten daar een sterke roep om ‘helend aanraken’ in huis te halen. Een personeelslid had een cursus gedaan en achtte zich voldoende geneeskrachtig onderlegd. Je krijgt dan frictie. Want: als je niet vóór bent, ben je natuurlijk automatisch tegen. De nuance raakte volledig zoek.’’
Prevoo heeft, zegt hij, wel eens ‘het akelige gevoel’ dat in Nederland steeds meer wordt gedacht dat de gewone dokters erop uit zijn, schade te doen. ,,Dat is een Allgemeines Volksempfinden dat op de maatschappij neerregent: het waanidee dat hulpverleners vooral met zichzelf bezig zijn. Een vreemde angstgedachte is dat. Alsof dokters erop uit zijn om patiënten tekort te doen. Maar ik heb hier, in dit zo gewone verpleegtehuis in Boxmeer, meer naastenliefde gezien dan waar ook.’’
Het gevoelsleven van mensen komt meer in beeld
Het onderwerp stelt christenen die medisch onderlegd zijn, voor lastige zaken. Alleen al, omdat zij nu juist bij uitstek voorstander zijn van holisme, dus het in ogenschouw nemen van de gehele mens, lichaam én geest. Het terugkomen van een te technische benadering van ziek-zijn juichen ze alleen maar toe. Gerard Feller is voorzitter van Stichting Promise, die Bijbels denken onder christenen over gezondheidszorg wil bevorderen. Kan Feller, na het nieuws over Slotervaart en Nijmegen, nog op vakantie zonder nagelbijten?
,,Holistisch denken is bepaald niet verkeerd. Het is terecht dat de relatie tussen lichaam en geest meer in beeld komt. Maar hoe definieer en diagnosticeer je de menselijke geest? Nu zie je in Nederland een opmars van boeddhistisch denken. Ik vind het jammer dat christenen niet meer weten in te spelen op deze trend met christelijk denken.’’ Feller wil genuanceerd zijn: ,,Als psychosomatisch fysiotherapeut kom ik veel in aanraking met chronische klachten. Ik weet dan ook maar al te goed dat de reguliere benadering van oefeningen, injecties, fysiotherapie, vaak niet meer voldoet. Het gevoelsleven van mensen, hun manier van denken, komt terecht steeds meer in beeld.’’
Hij wil geen makkelijk is-gelijk-teken zetten tussen reguliere zorg en christelijk en Bijbels. ,,Meer dan een miljoen Nederlanders is chronisch ziek; er zijn nauwelijks oplossingen. Denk aan burn-out, rsi en vermoeidheidssyndromen. Dat hoge aantal is in zekere zin het bankroet van de zorg. Het verlaten van het gereduceerde mensbeeld, de ziekte minder benaderen als technisch probleem, is goed. Maar ik raad niemand aan om reiki te proberen of Therapeutic Touch (‘healing’). Dat is gevaarlijk, want daarin komt invloed van de geestenwereld mee.’’
Deze beweging in de maatschappij gaat de maatschappij voor geneeskunde niet voorbij. De KNMG belegde recent twee congressen waarop de dialoog is gezocht met deelnemers uit het alternatieve circuit. Dit tot woede van de Vereniging tegen de Kwakzalverij. Wordt de complementaire (ofwel integratieve) zorg in Nederland vaste gast in ziekenhuizen, nog voordat duidelijk is wat het nu eigenlijk precies is?
-----------------------------
Slotervaart ontspannen over integratieve geneeskunde
Wat is er in ‘het Slotervaart’ momenteel zoal te zien van dat hele, brede veld van integrative medicine? Daarvoor kun je terecht op de kinderafdeling en bij geriatrie (ouderenzorg). Kinderverpleegkundige Mariët Lautenschutz zet een zacht muziekje aan. Fluitende vogels, natuurgeluiden. Een porseleinen schaaltje wordt elektrisch warm, zodat aroma’s verdampen.
,,Het staat nog in de kinderschoenen.’’ De geuren zijn er al, maar de nieuwe kleuren nog niet. ,,Daarover is ook veel te vinden, bijvoorbeeld in de antroposofie. Maar wat we hier al wel doen, helpt ontzettend. We passen ook babymassage toe en inbakeren. Dat geeft geborgenheid. We zien de goede effecten, juist bij chronische huilbaby’s. En: niet alleen het kind, maar ook de ouders en de arts voelen zich prettiger!’’ Zij en collega’s benadrukken dat dit ziekenhuis alleen behandelwijzen en technieken wil waarvan de werking is bewezen. Verpleegkundige Els ter Poorten: ,,Er is bij mensen soms angst dat deze aanpak reguliere geneeskunde moet vervangen. Maar dat kán natuurlijk helemaal niet. Het gaat vaak om dingen die je als verzorgende vanzelf al doet, omdat je immers kleine kinderen verzorgt en merkt dat ze er rustiger van worden als je even je hand op het buikje legt of zoiets. Daar is helemaal niets vreemds aan. Bovendien mag je als verplegende nooit je eigen koers varen. Je doet alles in overleg.’’
Over Therapeutic Touch zegt zij, dat kinderarts Von Rosenstiel (nu met vakantie) duidelijk stelde dat dat binnen de muren van het Slotervaartziekenhuis niet aan de orde is. ,,Wel ga ik binnenkort met een collega een basisopleiding complementaire zorg in Leiden doen.’’ Deze opleiding gaat niet over genezend aanraken of in balans brengen van energie, maar heeft vier modulen: het gebruik van etherische oliën en kruiden, massage en ontspanningsoefeningen, natuurlijke voeding. Over een verband met religie of een bepaalde levensbeschouwing waaruit diverse technieken en behandelwijzen zouden kunnen komen, heeft ze nog nooit nagedacht, geeft ze aan. ,,Je kijkt gewoon wat er allemaal is. En daaruit kies je dan wat werkt.’’