Coach worden van je eigen ziekte  

Door: Hanna Bervoets
Nieuw Amsterdams Peil
Vrijdag, 12 October 2007

In de strijd om patiënten te trekken, werkt het commerciële ziekenhuis Slotervaart met een nieuwe ‘zorgfilosofie’. Patiënten moeten zelf coach worden van hun ziekte en krijgen daarvoor een cursus Rust, een cursus Verbeelding of aromatherapie. ‘Mensen hebben steeds meer behoefte aan non-reguliere behandelingen.’

Merk dat je lichaam licht beweegt op het ritme van je adem. Heel rustig, zonder dat je er iets voor hoeft te doen.
- Gebubbel, geruis, gitaargetokkel -
Je ziet een operatiekamer, met mensen die daar rustig rondlopen. Misschien zijn het er meer dan je had gedacht, maar iedereen weet precies wat hij moet doen. Je ziet ze met elkaar praten, zeker van zichzelf en van hun werk.
- Pianotonen, een zachte contrabas -
Terwijl je ontspant, je veilig voelt, vult je lichaam z’n eigen kracht aan. Het heeft een natuurlijk vermogen om wonden te genezen, breuken te repareren, infecties te bestrijden.

Zomaar een fragment van de cd Gezonde Verbeelding rondom operaties, in het Slotervaartziekenhuis gebruikt bij de pilotcursus Gezonde Verbeelding en Visualisatie. Patiënten met extreme operatieangst luisterden een paar keer per week naar de geruststellende stem en dito ‘geluidslandschap’. Doel van de behandeling: het verminderen van stress voor, na, en tijdens de operatie.

‘We zijn de resultaten nog aan het evalueren, maar de reacties zijn tot nu toe positief’, zegt Ines von Rosenstiel, sinds 2004 hoofd kinderafdeling in het Slotervaartziekenhuis en coördinator van de pilot. Ze noemt Gezonde Verbeelding liever geen alternatieve geneeswijze, want dat zou collegae alleen maar afschrikken. ‘Deze behandeling is niet alternatief, maar juist complementair aan onze reguliere zorg.’ Daarom spreekt ze liever van Integrative Medicine, ‘IM’.

Carte blanche
Het particuliere bestuur van het Slotervaartziekenhuis gaf Rosenstiel afgelopen zomer carte blanche voor het ontwikkelingen van een ‘zorgfilosofie’, een leidraad voor het ziekenhuisbeleid van de komende vijftien jaar. Het werd een businessplan van acht A4’tjes, gebaseerd op de uitgangspunten van Integrative Medicine. Speerpunt van de nieuwe filosofie: ‘De patiënt is coach van z’n eigen ziekte.’

Wat die filosofie concreet inhoudt? Von Rosenstiel: ‘Normaal gesproken is er een hiërarchieverhouding tussen arts en patiënt. Een arts schrijft iemand medicijnen voor, en daar moet ’ie het dan mee doen’. IM werkt anders. De relatie tussen dokter en patiënt is gelijkwaardiger, zegt ze. ‘We leren patiënten wat ze zélf kunnen doen om hun gezondheid te verbeteren, methodes om het heft in eigen handen te nemen’. Neem het traject Gezonde Verbeelding. ‘Dat leert patiënten hoe ze hun stressniveau zelfstandig omlaag krijgen. Gunstig, want minder stress leidt uiteindelijk tot snellere genezing na de operatie.’

Pijnknop
Tot nu toe wordt IM vooral toegepast op de kinderafdeling, met name bij jonge patiënten met vage buik- of hoofdpijnklachten. Problemen waar vaak geen fysieke oorzaak voor gevonden wordt. Von Rosenstiel: ‘We doen altijd eerst organisch onderzoek, maar als daar niets uitkomt, gaan we met de moeders praten. We vertellen hen dat een kind ook wel eens minder leuke dingen meemaakt, en dat dat tot verkramping van de darmspiertjes kan leiden. “Het zou zo fijn zijn als uw kind z’n zelfredzaamheid verhoogt”, zeggen we dan.’ Vervolgens krijgen de kinderen een Cursus Rust aangeboden. In groepjes van acht, op yogamatjes, in een verduisterd lokaal. Een arts zal hen uitleggen dat ze allemaal een knop in hun hoofd hebben, waarmee ze de pijn zelf aan- en uit kunnen zetten. Ze oefenen ademhalingstechnieken, en leren fijne dingen te visualiseren. Dat ze op het strand zijn, over het zand lopen, meeuwen horen.

Naast deze cursussen experimenteert het ziekenhuis met andere, onorthodoxe middelen om pijn en stress te verminderen. Vernevelaars verspreiden citroen-, mandarijn- en sinaasappelgeur: aromatherapie. In operatiekamers wordt tl-licht gedempt, voor een rustgevende sfeer. Op de kraamafdeling krijgen baby’s massage. Het valt allemaal onder de noemer Integrative Medicine, en dat het helpt, weet Von Rosenstiel zeker: ‘Ik werk alleen met bewezen methodes.’

Profileren
Von Rosenstiel doelt op de wetenschappelijke rapporten die onderzoekers de afgelopen jaren over IM publiceerden. Er zijn er tien te downloaden via de website van het ziekenhuis. Allemaal beschrijven ze min of meer dezelfde conclusie: de behandelingen zijn safe en may be beneficial, ofwel: baadt het niet, dan schaadt het niet.

Toch is Frits van Dam, arts en secretaris van de Vereniging tegen Kwakzalverij, sceptisch. ‘Veel van die rapporten zijn verouderd, en er is geen enkel onderzoek dat de werking van Integrative Medicine onomstotelijk bewijst of verklaart.’ Dat een ziekenhuis de methodes toch aanbiedt, noemt van Dam ‘onverstandig’ en het argument dat de behandelingen slechts complementair zijn -‘baadt het niet, dan schaadt het niet’- vindt hij onzinnig. ‘Dat een methode complementair is, betekent toch nog niet dat het onbewezen mag zijn? Het is net zoiets als dat je patiënten naast bestraling tegen borstkanker een cursus astrologie geeft.’ Waarom kiest het Slotervaartziekenhuis er dan toch voor in IM te investeren? Van Dam heeft wel een idee: ‘Ze willen zich onderscheiden, profileren.’

Commercieel
Dat nu juist het Slotervaartziekenhuis zich op deze manier profileert, is niet toevallig. Sinds vorig jaar heeft het ziekenhuis namelijk de status van een BV. Het is het eerste ziekenhuis in Nederland dat is verworden tot een commercieel bedrijf. ‘We willen meer patiënten en minder kosten’, aldus directrice Aysel Erbudak in Het Parool. Het aanbieden van Integrative Medicine kan daaraan bijdragen.

Tot nu toe hoeven patiënten echter niet voor de complementaire behandelingen te betalen. ‘De IM-producten hebben nog geen DBC’s, dus de zorgverzekeraars erkennen ze niet’, zegt Von Rosenstiel. Ze bedoelt dat de behandelingen nog geen ‘prijscodes’ hebben, waardoor zorgverzekeraar ze niet kunnen ‘afrekenen’. En wat niet afgerekend kan worden, is gratis.

Maar: iemand die vanwege het traject Gezonde Verbeelding voor het Slotervaartziekenhuis kiest, betaalt via zijn verzekering nog wél voor de operatie. Von Rosenstiel: ‘Je kunt IM zien als een extraatje, waarmee het Slotervaart nieuwe patiënten binnenhaalt die anders misschien naar een ander ziekenhuis waren gegaan.’ Het Slotervaartziekenhuis onderhandelt momenteel met verschillende verzekeraars om ook de complementaire behandelmethoden van DBC’s te voorzien. 

Een ziekenhuis dat patiënten trekt door complementaire zorg aan te bieden. Het is iets dat in de toekomst steeds vaker voor zal komen, denkt Jaap Knoppert van zorgverzekeraar Agis. ‘Door versoepeling van de regels ontstaat een zorgmarkt waarin concurrentie steeds belangrijker wordt. Dat het Slotervaart complementaire behandelingen aanbiedt, zal andere Amsterdamse ziekenhuizen stimuleren hun aanbod uit te breiden.  Ze zullen daarbij moeten letten op de wens van de patiënt.’

Chronisch zieken
Die ‘wens van de patiënt’ zal in veel gevallen een onorthodoxe behandelmethode zijn, denkt Von Rosenstiel: ‘Het body/mind-denken, het wellness-verhaal, je komt het tegenwoordig in elk tijdschrift tegen. Mensen hebben steeds meer behoefte aan non-reguliere behandelingen.’
Hoe dat komt? ‘Nu de technische middelen in de gezondheidszorg zijn verbeterd, gaan mensen minder snel dood. De groep chronisch zieken groeit daardoor. Denk aan mensen die kanker hebben overleefd, maar nog steeds met vage klachten kampen, vanwege de bestraling.’

De komende jaren gaat het ziekenhuis zich dan ook steeds meer op chronische patiënten richten. In november start de nieuwste pilot Vermindering van vermoeidheid bij hiv. Aan bod komen ‘psychosociale factoren, lichaam en geest, voeding, en aspecten met betrekking tot werk’, aldus de folder.

Frits, vrijwilliger bij advieslijn van hiv Vereniging Nederland, vindt het goed klinken. ‘Ontzettend veel hiv-patiënten kampen met vermoeidheid, maar artsen bieden nauwelijks oplossingen. Er is dus zeker vraag naar alternatieve methodes.’ Dat het resultaat van de complementaire behandeling niet is te voorspellen, vindt hij geen belemmering: ‘Als je al heel lang ziek bent en je hebt al van alles geprobeerd, grijp je op een gegeven moment vanzelf naar middelen waar je vroeger niet in geloofde.’ Frits kan het weten, hij heeft zelf al jaren hiv. ‘En ik zou zó meedoen aan die pilot in het Slotervaart!’ Maar aanmelden kan niet meer. De cursus zat meteen vol.

Slotervaart: het eerste commerciële ziekenhuis van Nederland

• Net als de meeste Nederlandse ziekenhuizen had het Slotervaartziekenhuis jarenlang de status van een stichting. Dat betekent dat eventuele winst moest terugvloeien in zorg. Maar het ziekenhuis maakte geen winst, het ging failliet.
• In 2006 werd het noodlijdende Slotervaart verkocht aan particulieren; onderneemster Aysel Erbudak en vastgoedmiljonair Jan Schram van financieringsbedrijf ‘Meromi’ (een samenvoeging van ‘Merdan’, ‘Rowena’ en ‘Michael’, de kinderen van Erbudak).Meromi betaalde de 10 miljoen schuld en kreeg toestemming om van het ziekenhuis een BV te maken.
• Het Ministerie van Volksgezondheid stelde echter twee voorwaarden: vóór 2012 mag winst niet aan de particuliere eigenaren worden uitbetaald en gebouwen van het ziekenhuis mogen niet worden verkocht.
  Afgelopen juni maakte Meromi bekend dat het Slotervaartziekenhuis het eerste kwartaal met winst afsluit.